บนเส้นทางประชาสังคม (30) โดย หมอพลเดช
ปัญหาที่ดินของวัด
วัดพุทธศาสนาที่อยู่ใน 76 จังหวัดนอกกรุงเทพฯ ส่วนที่มีตราตั้ง 46,120 แห่ง ยังมีปัญหาอันเนื่องมาจากไม่มีโฉนดที่วัด จำนวน 28,087 แห่ง คิดเป็นร้อยละ 60.9 ทั้งที่เป็นวัดเก่าแก่อายุนับร้อยปี
เป็นเหตุไม่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ไม่มีสถานะนิติบุคคล ถูกปฏิบัติเสมือนหนึ่งเป็นวัดเถื่อน แต่ชาวบ้านเรียกวัด เพราะมีพระและเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม

โฉนดที่วัด เป็นหนังสือแสดงกรรมสิทธิ์ในที่ดินของวัด โดยมีเอกสารสิทธิ์ จดทะเบียนโอนกรรมสิทธิ์ถูกต้องตามกฎหมาย ถูกเก็บรักษาไว้ที่หน่วยงานที่กำหนด และมีการคุ้มครองเป็นพิเศษเพื่อรักษาไว้ให้เป็นสมบัติทางศาสนาอย่างถาวร เช่น โฉนดที่ดิน หรือ นส.3
ที่ดินวัด มี 3 ประเภทหลัก ได้แก่ ที่วัด คือที่ดินที่เป็นที่ตั้งของวัดโดยเฉพาะ, ที่ธรณีสงฆ์ คือ ที่ดินที่เป็นสมบัติของวัด เช่นมีผู้บริจาคอุทิศให้วัดแต่ไม่ใช่ที่ตั้งวัด และ ที่กัลปนา คือที่ดินที่เจ้าของอุทิศเพียงผลประโยชน์จากที่ดินนั้นให้แก่วัดหรือพระศาสนา โดยไม่ใช่ทรัพย์สินของวัด
วิสุงคามสีมา
วัด เป็นสถาบันชุมชนที่สำคัญประเภทหนึ่ง แต่ละศาสนาต่างมีวิถีในการดูแลทำนุบำรุงสถานที่ปฏิบัติศาสนกิจที่แตกต่างกันไป สำหรับสังคมไทยมีพุทธศาสนาเป็นที่ยึดมั่นศรัทธาของคนส่วนใหญ่ รัฐธรรมนูญให้สิทธิและเสรีภาพในการเลือกนับถือศาสนา รวมทั้งมีพระราชบัญญัติลักษณะปกครองคณะสงฆ์ ร.ศ. 121 (พ.ศ. 2445) เป็นกรอบกฎหมาย
ในมาตรา 9 บัญญัติว่า “ผู้ใดจะสร้างวัดขึ้นใหม่ต้องได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตก่อนจึงจะสร้างได้” โดยกำหนดขั้นตอนการสร้างวัด และบัญญัติเรื่องการพระราชทานวิสุงคามสีมาไว้ จึงทำให้วัดที่สร้างขึ้นในภายหลัง หากมิได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตแล้วก็ไม่มีฐานะเป็นวัดที่ชอบด้วยกฎหมาย
ต่อมาพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 ได้บัญญัติวัดไว้สองประเภท คือ วัดที่ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา กับ สำนักสงฆ์
ในสมัยโบราณ เขตวิสุงคามสีมามีความสำคัญมาก ใครเข้าไปอยู่ในเขตนี้แล้วเป็นอันพ้นภัยราชการ พ้นภัยแผ่นดินเพราะเป็นเขตสงฆ์ เมื่อครั้งที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชประชวรหนักใกล้จะสวรรคต นิมนต์สมเด็จพระสังฆราชมาพร้อมทั้งพระสงฆ์ให้ครบทำสังฆกรรมได้ ทรงประกาศยกวังถวายให้เป็นของสงฆ์ เพื่อให้รอดจากการถูกจับฆ่า
ประชาคมวัดยิ้ม
โครงการวัดยิ้ม เป็นเครือข่ายภาคประชาสังคมที่มุ่งแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของวัด พระสงฆ์ กรรมการวัด และศรัทธาวัดหรือบรรดาญาติโยมที่เป็นสมาชิกวัด วัดเหล่านี้รอคอยการจัดการปัญหามานานกว่า 80-200 ปี โดยที่ผ่านมาไม่เคยมีหน่วยราชการใดช่วยแก้ไขปัญหาให้วัดได้ ชุมชนจึงต้องหันมาช่วยตัวเองและพึ่งพากันเอง
ปัญหาที่คาราคาซังอยู่เช่นนี้ ส่วนใหญ่เนื่องมาจากหัวหน้าส่วนราชการที่มีอำนาจหน้าที่ ไม่ปฏิบัติตามกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง อาจเนื่องจากขาดความรู้ความเข้าใจ การปัดความรับผิดชอบ และไม่กล้าใช้ดุลพินิจดำเนินการตามกฎหมาย วัดที่ไม่มีโฉนดที่ดินจึงไม่สามารถสร้างอุโบสถและขอรับพระราชทานวิสุงคามสีมา ไม่สามารถทำพิธีบวชพระภิกษุ สวดปาติโมกข์ และทำพิธีกรรมทางศาสนาได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วน
ปัจจุบัน ประชาคมวัดยิ้มมีผลงานออกโฉนดวัดดังๆ เพิ่มขึ้น เช่น ที่กาญจนบุรี 4 แห่ง สุพรรณบุรี 2 แห่ง ขอนแก่น 5 แห่ง อาทิ วัดบ้านหลุมหิน อ.พนมทวน วัดนรรัตนาราม อ.เดิมบางนางบวช วัดธาตุพระอารามหลวงและวัดป่ารัตนมงคล อ.เมืองขอนแก่น รวมทั้งวัดป่าสุคะโต อ.แก้งคร้อ ชัยภูมิ และวัดพระพุทธบาทบัวบก อ.บ้านผือ อุดรธานี ทำให้เครือข่ายฯขยายวงออกไปเป็นระลอกคลื่น
ที่พึ่งชาวรากหญ้า
ก้องภพ (สุขอนันต์) วังสุนทร ดุษฎีบัณฑิตในด้านการบริหารการพัฒนา (ในบริบทสังคมไทย) จากมหาวิทยาลัยนอร์ท – เชียงใหม่ ผู้นำผลงานวิจัยดุษฎีนิพนธ์มาพัฒนาต่อยอดเป็นแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาท้องถิ่นกับความเข้มแข็งของชุมชนในทุกมิติ และเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ “ก้องภพโมเดล (G -Model) เศรษฐกิจฐานราก ๔.๐”
เขาเคยเป็นคณะทำงานของสมาชิกวุฒิสภาในด้านการรับเรื่องราวร้องทุกข์ร้องเรียนและส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในการปฏิรูปการเมือง ต่อมาได้จัดตั้ง องค์การสืบสวนการทุจริต (Fraud Investigation Organization : FIO) อันเป็นการใช้สิทธิของพลเมืองตามที่กำหนดในมาตรา 42 ของรัฐธรรมนูญ มุ่งการมีส่วนร่วมพัฒนาประเทศทั้งในระดับชาติและท้องถิ่น รวมทั้งตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐ ต่อต้านการทุจริตและประพฤติมิชอบ และการอื่นใดบรรดาที่อาจมีผลกระทบต่อประชาชนหรือชุมชน
กลุ่มพวกเขา มีผลงานช่วยเหลือประชาชนผู้เดือดร้อนอย่างหลากหลาย อาทิ ดำเนินคดีปุ๋ยกองทุนหมู่บ้าน ที่อุบลราชธานี, คดีโกงเงินฌาปนกิจสงเคราะห์ ที่มหาสารคาม, คดีโรงงานไฟฟ้าขยะส่งกลิ่นเหม็น ที่สมุทรสาคร, ร่วมกับนายอำเภอสีคิ้วแก้ปัญหาชาวบ้านบุกรุกที่สาธารณะ ที่นครราชสีมา, ช่วยชาวบ้านจัดการปัญหาทุจริตกองทุนหมู่บ้านที่กาฬสินธุ์ จนได้เงินคืนหลังร้องเรียนหน่วยงานรัฐหลายปีไม่เกิดผล, ทวงคืนที่สาธารณประโยชน์บึงพุดซา อ.เมืองนครราชสีมา, ช่วยฟ้องร้องคดีดัง หมอบริจาคที่ดินให้วัดแล้วทวงคืน ร้องเรียนถึงนายกรัฐมนตรีแต่ไม่คืบหน้า สุดท้ายศาลปกครองพิพากษาให้วัดชนะคดี, ฯลฯ
ด้วยวิธีการช่วยเหลือชาวบ้านจนเกิดผลสัมฤทธิ์เช่นนี้ ทำให้พลเอกธรรมรักษ์ อิศรางกูร ณ อยุธยา อดีต รมว.กลาโหม ตั้งฉายาว่า “ด็อกเตอร์บ้านนอก” มี ดร.จุลสัน ทันอินทร์อาจ ผอ.สำนักงานพระพุทธศาสนาจังหวัดชัยภูมิ และกิตติชัย หอมชื่นจิตร ร่วมเป็นแกนนำ จนชาวบ้านก็ยกย่องให้เป็น “ที่พึ่งของชาวรากหญ้า”
บนเส้นทางโฉนดที่ดินวัด
จากการช่วยเหลือประชาชนที่ไม่ได้รับความเป็นธรรม รายแล้วรายเล่า เขาพบช่องว่างที่เกิดจากข้าราชการไม่ได้ดำเนินการให้เป็นไปตามกรอบของกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ด้านหนึ่งเป็นเพราะขาดความรู้ความเข้าใจในเจตนารมณ์ของกฎหมาย อีกด้านหนึ่งขาดสำนึกรับใช้ประชาชน ขาดความรับผิดชอบ ไม่กล้าตัดสินใจดำเนินการในกรอบหน้าที่และอำนาจของตน
เครือข่ายองค์การสืบสวนการทุจริตกำลังเป็นตัวแบบของกลุ่มพลเมืองจิตอาสา ที่ลุกขึ้นมาช่วยแก้ปัญหาโฉนดวัด ที่หน่วยราชการเพิกเฉย-ละเลยกันมานาน ทั้งที่วัดเหล่านี้เกิดมาก่อนและได้รับความคุ้มครองจาก พรบ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2484 ก่อนหน้าจะมีกฎหมายป่าไม้และกฎหมายที่ดินใดๆตามที่ชอบอ้างกันในขณะนี้.
……………………
“No great mind has ever existed without a touch of madness.”(Aristotle)
ไม่มีจิตใจที่ยิ่งใหญ่ใดที่ปราศจากความบ้าคลั่งเล็กๆ.
……………………
