บนเส้นทางประชาสังคมตอนที่ 18 โดย หมอพลเดช
“ประชาคมชัยนาท บนเส้นทางนักสุขศึกษา”
จังหวัดชัยนาท (ไชยนาท) เป็นเมืองโบราณเมืองหนึ่ง สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในสมัยพระยาเลอไทยครองกรุงสุโขทัยระหว่าง พ.ศ. 1860–1879 มีฐานะเป็นเมืองหน้าด่าน ทางใต้ของสุโขทัยและทางเหนือของอยุธยา ตั้งทัพรับศึกพม่าหลายครั้งและมีชัยทุกครั้งไป จึงเป็นที่มาของชื่อเมือง
ลักษณะภูมิประเทศ ร้อยละ 99 เป็นพื้นที่ราบลุ่ม มีแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำท่าจีน แม่น้ำน้อย ไหลผ่านทั่วพื้นที่ มีเขื่อนเจ้าพระยาเป็นเขื่อนทดน้ำขนาดใหญ่ที่สร้างขึ้นเป็นแห่งแรกของประเทศ ตั้งอยู่บนแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณคุ้งบางกระเบียน ตำบลบางหลวง อำเภอสรรพยา ในหลวง ร.9 ทรงเสด็จเปิดเขื่อนเมื่อปี พ.ศ. 2500
ชัยนาทมีประชากร 316,220 คน (ปี 2566) แบ่งการปกครองเป็น 8 อำเภอ 53 ตำบล 503 หมู่บ้าน มีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 60 แห่ง องค์กรชุมชน 1,136 องค์กร ชุมชนเข้มแข็ง 41 กรณีศึกษา ผู้นำชุมชน 609 คน กลุ่มจิตอาสาประชารัฐ 59 เครือข่าย พบผู้ยากลำบากที่ตกสำรวจ 1,830 ราย
คำขวัญประจำจังหวัด : “หลวงปู่ศุขลือชา เขื่อนเจ้าพระยาลือชื่อ นามระบือสวนนก ส้มโอดกขาวแตงกวา”
พยาบาล นักสุขศึกษา
ดวงพร อิฐรัตน์ ในวัย 75 ปี ยังไม่หยุดทำงานสาธารณะ เธอจบการศึกษาพยาบาลอนุปริญญาจากโรงพยาบาลศิริราช เมื่อ ปี 2516 มาประจำสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดชัยนาท ได้รับมอบหมายให้อยู่ในฝ่ายเผยแพร่ ฝึกอบรม และงานส่งเสริมบริการ มีหน้าที่ให้สุขศึกษาแก่ประชาชน รวมทั้งงานสรรหานักเรียนทุนของกระทรวงสาธารณสุข
ในเวลานั้น การออกหน่วยแพทย์เคลื่อนที่จะมีกิจกรรมการประชาสัมพันธ์ เผยแพร่ความรู้ให้สุขศึกษาแก่ประชาชนในห้วงเวลาก่อนที่จะเริ่มการตรวจโรคและแจกจ่ายยารักษา เธอลงทุนพัฒนาศักยภาพตัวเอง เข้าฝึกอบรมหลักสูตรนักพูดกับอาจารย์ชื่อดังหลายท่าน เธอใช้เพลงสุขศึกษาเป็นเครื่องมือสื่อสาร เช่น เพลงนมแม่ เพลงโรคพิษสุนัขบ้า เพลงกินของร้อนนอนในมุ้ง อย่าถ่ายกลางทุ่ง ลูกมากยากจน ฯลฯ
สาธารณสุขมูลฐาน
กระทรวงสาธารณสุข นอกจากเป็นเจ้าภาพนโยบายสุขภาพดีถ้วนหน้าในปี 2543 (HFA 2000) แล้ว ยังได้ริเริ่มบุกเบิกพัฒนาเครื่องมือวัดความจำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) 8 หมวด 32 ตัวชี้วัด มีโครงการศึกษาทดลองกันที่อำเภอสูงเนิน นครราชสีมา
ต่อมาองค์กร JICA จากประเทศญี่ปุ่นเข้ามาสนับสนุนให้ก่อตั้งศูนย์ฝึกอบรมและพัฒนาการสาธารณสุขมูลฐานอาเซียน (ATC) ที่มหาวิทยาลัยมหิดล ศาลายา และจัดศูนย์ฝึกอบรมและพัฒนาการสาธารณสุขมูลฐาน ภาค (ศูนย์ สสม.ภาค) อีก 4 แห่ง ที่ชลบุรี นครสวรรค์ ขอนแก่น และนครศรีธรรมราช
ในช่วงนั้นเอง ราวปี 2527-2530 ดร.ไพรัช เดชะรินทร์ ได้ย้ายจากกรมการพัฒนาชุมชนมาเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดชัยนาท ท่านเป็นผู้เชี่ยวชาญที่ร่วมบุกเบิกงานสาธารณสุขมูลฐานและ จปฐ. มาก่อน จึงได้รับเชิญเป็นวิทยากรตระเวณไปบรรยายทั่วประเทศ ทำให้บรรดาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขจังหวัดชัยนาท ได้รับการติวเข้มข้นและต้องตอบสนองนโยบาย โดยเฉพาะตัวเธอ
แต่ก่อน เมื่อสำรวจข้อมูล จปฐ. แล้ว ยังต้องทำการประเมิน วิเคราะห์ผลด้วยตัวเองที่ระดับจังหวัด แต่เดี๋ยวนี้ทำเพียงแค่ส่งข้อมูลให้ส่วนกลางวิเคราะห์ วางแผน และรอรับคำสั่งจากส่วนกลางเท่านั้น คนในพื้นที่ไม่มีส่วนกำหนดอะไรเลย ดังนั้นเมื่อขอข้อมูลมาก็ส่งข้อมูลไป นั่งเทียนกรอกข้อมูลกันเป็นว่าเล่น
ผู้พิพากษาสมทบ
เธอเล่าว่า เมื่อได้รับฟังแนวความคิดและความรู้จากอาจารย์ประเวศ วะสี อาจารย์อุดมศิลป์ ศรีแสงนาม บ่อยเข้าจึงเกิดความเข้าใจในงานพัฒนาสังคมและสุขภาพ สมัครเข้าไปเรียนหลักสูตรโรงเรียนผู้นำของมหาจำลอง ศรีเมือง ที่กาญจนบุรี เป็นหลักสูตรที่มีความรื่นรมย์แบบมีธรรมะ จึงเป็นที่ชื่นชอบ พล.ต.อ. เสรี เตมียเวช และคุณโสภณ สุภาพงษ์ ร่วมเป็นวิทยากรด้วย มีการปลูกฝังการเมืองเชิงคุณธรรมสอดแทรก
ดวงพรลาออกจากราชการเมื่ออายุ 52 ปี ตัดสินใจไปเป็นผู้พิพากษาสมทบ ผ่านการสอบข้อเขียนและสัมภาษณ์ ทำหน้าที่อยู่ 2 สมัย 6 ปี นำประสบการณ์ ความรู้ด้านสาธารณสุขไปใช้ในกิจกรรมของผู้พิพากษาสมทบ สอดแทรกเพลงสุขภาพ เพลงเพื่อชีวิต เพลงเพื่อมวลชน เธอเริ่มกินอาหารมังสวิรัติมาตั้งแต่ตอนนั้น
สานต่องานประชาสังคม
ต้องยอมรับว่า อสม. เป็นกำลังหลักในการขับเคลื่อนงานประชาคมจังหวัดชัยนาท ตอนแรกบางคนอาจเข้ามาแบบตามกระแส แต่เมื่อทำงานไปนานเข้ามักจะเกิดจิตสาธารณะจริงขึ้นมา
ชัยนาท มีงานโคกหนองนาโมเดล 80 แห่ง ส่วนใหญ่เป็นกลุ่มผู้ใหญ่บ้านและกำนัน ต้องทำกันเองเพราะชาวบ้านกระโดดหนีหมด มีข้อบังคับเยอะ ผู้นำเป็นคนรุ่นอายุ 30-40 ปี อบรมโคกหนองนา 9 ขั้นตอน มีกลุ่มยังสมาร์ทฟาร์มเมอร์ร่วมอยู่ด้วย คนรุ่นใหม่มักมีหัวทางธุรกิจ
นอกจากนั้น ยังมีกลุ่มกิจกรรมสังคมต่างๆ อีกมากมาย อาทิ กลุ่มผู้สูงอายุ เครือข่ายสมัชชาเด็กและเยาวชน เครือข่ายป่าชุมชนเขาราวเทียนทอง กลุ่มจิตอาสาประชารัฐ เธออุทิศบ้านสวนส่วนตัว ในพื้นที่ 6 ไร่ “บ้านสุขภาพดี-วิถีไทย” ให้เป็นศูนย์ประสานงานภาคีการพัฒนาจังหวัดชัยนาท โดยมีสมาคมสานพลังภาคีเครือข่ายชัยนาทเป็นนิติบุคคลรองรับ มี ลุงอึ้ง พิณทอง, ผู้ใหญ่บุญส่ง สิงห์ทอง, ดร.พรทิพย์ ขุนวิเศษ, ดร.บุษยา คำขำ, ดร.จรรยา กลัดล้อม ฯลฯ เป็นเครือข่ายผู้นำที่สืบสานภารกิจ
มองไปข้างหน้า เธออยากเห็นพลเมืองชัยนาทที่มีจิตสำนึกสาธารณะ ประกอบอาชีพมั่นคง มีสัมมาชีพ รอบรู้ และผู้คนเชื่อมโยงกัน ชุมชนเป็นรากฐานที่แข็งแรงในระบบการปกครองมีสถาบันชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์เป็นเสาหลัก.
…………………………………..
“Strategy is not about being the best, but about being unique.”
Michael Porter.
กลยุทธ์ไม่ใช่เรื่องของการเป็นที่หนึ่ง แต่เป็นเรื่องของการสร้างความแตกต่าง.
…………………………….
