ประชาคมแม่ฮ่องสอน บนเส้นทางเมืองสามหมอก

บนเส้นทางประชาสังคม (32) โดย หมอพลเดช

ประชาคมแม่ฮ่องสอน บนเส้นทางเมืองสามหมอก

“หมอกสามฤดู กองมูเสียดฟ้า ป่าเขียวขจี ผู้คนดี ประเพณีงาม ลือนามถิ่นบัวตอง”

แม่ฮ่องสอน เป็นจังหวัดในภาคเหนือ อยู่ปลายสุดด้านตะวันตกของประเทศ มีสภาพภูมิประเทศ วัฒนธรรม และประชากรหลายกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น ไทใหญ่, กะเหรี่ยง, ลาหู่, ม้ง, ลีซู, ปะโอ, ละเวอะ (ลัวะ) และจีนยูนนาน มีวัฒนธรรม ประเพณีและภาษาที่โดดเด่นแตกต่างกันไป

สถาปนาเป็นเมือง เมื่อ พ.ศ. 2417 โดยพระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้านครเชียงใหม่ประเทศราช ได้ชื่อว่าเป็น เมืองสามหมอก เนื่องจากภูมิประเทศเต็มไปด้วยภูเขาสูง สลับซับซ้อน สภาพอากาศมีหมอกปกคลุมตลอดเวลาส่วนใหญ่ของปี ตั้งเมืองอยู่ห่างจากแม่น้ำคง (แม่น้ำสาละวิน) ประมาณ 40 กิโลเมตร มีอาณาเขตติดกับรัฐฉาน รัฐกะยาและรัฐกะเหรี่ยงของประเทศพม่า โดยมีทิวเขาถนนธงชัยตะวันตก แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำเมยเป็นแนวกั้น 

แบ่งการปกครองแบ่งออกเป็น 7 อำเภอ 45 ตำบล 415 หมู่บ้าน ประชากร 288,082 คน ส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธ(ร้อยละ 74.44) และศาสนาคริสต์(ร้อยละ 25.32) มีองค์กรชุมชน 825 แห่ง ชุมชนเข้มแข็ง 42 กรณีศึกษา กลุ่มจิตอาสาประชารัฐ 3 เครือข่าย ผู้ยากลำบาก 1,671 คน

ศปจ.แม่ฮ่องสอน 

งานประชาสังคมในจังหวัดแม่ฮ่องสอน เริ่มพัฒนามาจากยุคโครงการกองทุนเพื่อการลงทุนทางสังคมในปี 2542 (SIF) ผู้นำรุ่นแรกได้แก่ ประเสริฐ ประดิษฐ์ ประธานสภาวัฒนธรรม ดูแลงานทางด้านการศึกษาและวัฒนธรรม บุญยืน คงเพชรศักดิ์ (ถึงแก่กรรม) สุเทพ นุชทรวง อดีตนายกเทศมนตรีเมืองแม่ฮ่องสอน(ผู้รับช่วง)  โสรัจจ์ ปวงคำคง หมออนามัยและนักจัดรายการสุขภาพแห่ง สวท.แม่สะเรียง จรูญ คำนวลตา ผู้บริจาคที่ดินสร้างศูนย์ประสานงานองค์กรภาคประชาสังคม  สรณะ เทพเนาว์ อดีตปลัดเทศบาลเมือง รวมทั้ง สุรสิทธิ์ ตรีทอง อดีต ส.ส.และส.ว. ต่างเป็นผู้มีบทบาทสนับสนุนคนสำคัญ 

ณิชาภัทร์ ศรีสถิตย์ธรรม ผู้ประสานงานหลักของ ศปจ.แม่ฮ่องสอนในปัจจุบัน เธอเป็นผู้นำสตรีในรุ่นกลาง เป็นเจ้าของแปลงเกษตรอินทรีย์ “บ้านสวนไม้แงะ” พื้นที่ 8 ไร่ ได้รับมาตรฐาน SDGsPGS อยู่ที่ตำบลปางหมู อำเภอเมือง เธอชี้ว่าจุดก้าวกระโดดของประชาคมแม่ฮ่องสอน เกิดขึ้นเมื่อเข้าร่วมโครงการจิตอาสาประชารัฐ สำรวจและช่วยเหลือผู้ยากลำบากที่ถูกทอดทิ้ง ภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ(สช.) ระหว่างปี 2559-2562 

จากจุดนั้นเอง ทำให้องค์กรภาคประชาสังคมในแม่ฮ่องสอนมีความเข้มแข็งมากขึ้น เป็นที่ยอมรับของหน่วยราชการ ตลอดจนได้รับการแต่งตั้งเป็นกรรมการ กบจ.และ กบอ.ทั้ง 7 อำเภอ ได้รับงบประมาณสนับสนุนจากทางราชการ มีเด็กรุ่นใหม่เข้ามาช่วยทำงานจิตอาสาด้านไอที

เธอยังเป็นนักศึกษาหลักสูตรศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาวิชาศาสตร์เพื่อการพัฒนาท้องถิ่นที่ยั่งยืน มหาวิทยาลัยราชภัฎเชียงใหม่ ได้ร่วมทีมบัณฑิตศึกษา 18 คน ไปศึกษาดูงานและร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์ความรู้ ในโครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ของประเทศภูฏาน (OGOP) 

มีการนำศาสตร์พระราชาไปปรับประยุกต์ ริเริ่มเลี้ยงปลาในบ่อซีเมนต์ ปลูกสตรอเบอรี่ ส้ม ผลไม้เมืองหนาว ฯลฯ โดยใช้จุลินทรีย์สังเคราะห์แสง สูตรของกลุ่มสันติอโศก ทำน้ำหมักฉีดพ่นเพิ่มความหวานกรอบ อีกทั้งรวมกลุ่มตั้งร้านค้าจำหน่ายตามเส้นทางคมนาคมขนส่ง การซื้อขายแลกเปลี่ยนระหว่างเมือง สร้างเศรษฐกิจฐานราก 

งานพัฒนาสังคม

สสส. และ พอช. มีบทบาทสนับสนุนงานประชาคมแม่ฮ่องสอนเป็นอย่างมาก ทั้งในเรื่องการพัฒนาอาชีพ ที่อยู่อาศัย ชีวิตความเป็นอยู่ การแปรรูปผลผลิตทางการเกษตร งบประมาณส่วนใหญ่ได้ผ่านมาทางสภาองค์กรชุมชน 

มีการประเมินความเข้มแข็งของสภาองค์กรชุมชนแบบมีส่วนร่วมโดยที่ประชุมเครือข่ายระดับอำเภอและจังหวัด มีระบบการเกลี่ยงบประมาณสร้าง-ซ่อมบ้านคนยากจน เพื่อให้พื้นที่ยากจนกว่าได้รับก่อน เอ็มโอยูระหว่างกรมป่าไม้กับสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน ช่วยการซ่อมสร้างถนนในพื้นที่ป่าเขา แก้ปัญหาความเดือดร้อนของชุมชนได้ดี 

ในรอบ 10 ปี ไม่มีการชุมนุมประท้วงรัฐ ภาคประชาสังคมมีความเข้มแข็งขึ้นมาก สามารถเข้าถึงผู้ว่าราชการจังหวัดและฝ่ายปกครอง ส่งเรื่องราวร้องทุกข์ร้องเรียนผ่าน Facebook และ LINE  ท้องที่-ท้องถิ่นมีการทำงานเชื่อมโยงกันด้วยดี 

ด้านการสาธารณสุข ไม่มีการระบาดของโรคฉี่หนู โรคติดต่อชายแดนลดน้อยลงมาก เด็กๆมีการศึกษาดีขึ้น เมื่อโตขึ้นมาช่วยงานทางด้านไอทีให้กับท้องถิ่น-ท้องที่ ภาษาถิ่นของชนเผ่าต่างๆ 12 ภาษา ปัจจุบันไม่ต้องใช้ล่ามช่วยแปลภาษาอย่างแต่ก่อน 

ทั้งยังมี อสม.ชาวชนเผ่าได้รับการฝึกอบรม กลับไปปฏิบัติงานในพื้นที่ชุมชนของตน มรภ.เชียงใหม่ วิทยาเขตแม่ฮ่องสอน เปิดคณะพยาบาลศาสตร์ เพิ่มโอกาสแก่ลูกหลานชาวชนเผ่า ส่วนวิทยาลัยชุมชนในระบบของ กศน.ก็ช่วยให้ชาวบ้านได้รับการศึกษาแบบไม่ต้องลงทุนมาก

เศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อม

ผลผลิตทางการเกษตรที่มีชื่อเสียงและมีข้อบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์(GI)ของแม่ฮ่องสอน ได้แก่ ถั่วลายเสือ กระเทียม หัวบุก  สำหรับถั่วลายเสือมีรสชาติดีเป็นที่นิยมไปทั่วประเทศ ส่วนหัวบุกแต่เดิมเคยมีโรงงานแปรรูปที่ได้รับการส่งเสริมจากทางรัฐบาล ปัจจุบันโรงงานปิดตัวไปหมด จึงต้องส่งบุกหัวดิบไปขายที่จังหวัดลำพูนแทน 

ผลกระทบจากการลดพื้นที่ปลูกข้าวโพดที่จังหวัดน่าน ย้ายมาอยู่พื้นที่แม่ฮ่องสอนมากขึ้น มีการเปลี่ยนไร่กาแฟมาปลูกถั่วลายเสือมากขึ้น มีปัญหาพิบัติภัยน้ำท่วมดินโคลนถล่มบ่อยขึ้นในทุกอำเภอ ปัญหาหมอกควันไฟป่ายังมีอยู่บ้าง เที่ยวบินยกเลิกหมดเพราะไม่คุ้มค่าทางเศรษฐกิจ

บริษัทประชารัฐรักสามัคคี(วิสาหกิจเพื่อสังคม) เคยช่วยหาแหล่งเงินกู้ให้กับกลุ่มผู้ปลูกกระเทียม แต่ขาดทุนจนต้องเลิกลากันไป ส่วนกองทุนหมู่บ้านในภาพรวมมีพัฒนาการที่ดีขึ้น มีเด็กรุ่นใหม่ ครูและข้าราชการเกษียณอายุเข้าไปเป็นกำลังเสริม นอกจากนั้นยังมีกองทุนแม่ของแผ่นดิน กองทุนฌาปนกิจสงเคราะห์ กองทุนออมวันละบาทสร้างสวัสดิการชุมชน กองทุนพัฒนาบทบาทสตรีช่วยส่งเสริมอาชีพและงานพัฒนาสังคมได้มาก 

แม่ฮ่องสอนประสบปัญหากระแสไฟฟ้าดับบ่อย เป็นเหตุให้โรงงานแปรรูปหัวบุกได้รับผลกระทบ เกษตรกรสามารถปลูกและเก็บขายได้แบบอิสระ มีกลุ่มองค์กรเอ็นจีโอคอยเฝ้าระวังดูแลปัญหาสิ่งแวดล้อม เครือข่ายป่าชุมชนดูแลรักษาป่าได้ดีขึ้น มีไม้ใช้สอย มีระเบียบกติกาของตนเอง 

มองไปข้างหน้า

ปัญหาท้าทายของแม่ฮ่องสอน มี 2 เรื่อง 1) การพัฒนาที่ไม่กระทบต่อสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ 2) การส่งเสริมเศรษฐกิจฐานราก 

อยากเห็นนโยบายการพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก สร้างอาชีพชุมชน พัฒนาแรงงานในท้องถิ่นปัจจุบันจังหวัดมุ่งเน้นการอนุรักษ์พื้นที่สีเขียว ไม่มีนโยบายส่งเสริมอุตสาหกรรม เน้นเศรษฐกิจพอเพียงมากกว่าเศรษฐกิจค้าขาย ยังต้องซื้อข้าวและนำเข้าผักผลไม้เข้ามาบริโภค มีการปลูกส้ม เงาะ ลองกอง ทุเรียน โดยเริ่มออกผลบ้างแล้ว. 

……………………….

“Happiness is the meaning and the purpose of life, the whole aim and end of human existence.” Aristotle.
ความสุขคือความหมายและจุดมุ่งหมายของชีวิต เป็นเป้าหมายและจุดจบแห่งการดำรงอยู่ของมนุษย์.

……………………..