บนเส้นทางประชาสังคม (12) โดย หมอพลเดช
แนวคิดชุมชนเข้มแข็ง บางท่านเรียกว่า แนวคิดวัฒนธรรมชุมชน เป็นทฤษฎีการพัฒนาประเทศและชุมชนท้องถิ่นชุดหนึ่ง ที่มีจุดกำเนิดมาจากการทำงานของกลุ่มองค์กรพัฒนาเอกชน(เอ็นจีโอ) เมื่อต้นพุทธทศวรรษที่ 2520
ต่อมาได้รับการบรรจุเอาไว้ในแผนพัฒนาประเทศ ฉบับที่ 8 และรัฐธรรมนูญ 2540 ตลอดจนกฎหมายที่เกี่ยวข้องอีกหลายฉบับ มีการเคลื่อนไหวอย่างสืบต่อกันเรื่อยมาจนกลายเป็นขบวนการชุมชนเข้มแข็งและประชาสังคม อย่างที่มีบทบาทมากในยุคปัจจุบัน
แนวคิดนี้มีพัฒนาการเป็น 3 ระยะ เกิดการปะทะ-ประสานกับแนวคิดการพัฒนาแบบอื่น ๆ ในกระบวนการ จนทำให้สาระสำคัญของแนวคิดได้รับการเสริมแต่ง-เพิ่มเติม จนมีความเข้มแข็งและได้รับการยอมรับมากขึ้นตามลำดับ
ระยะที่ 1 : ในฐานะทางเลือกของการพัฒนา (พ.ศ. 2520 – 2529)
แนวคิดวัฒนธรรมชุมชน มีจุดกำเนิดจากองค์พัฒนาเอกชน 2 สาย
สายแรก มูลนิธิบูรณะชนบทแห่งประเทศไทย(ในพระบรมราชูปถัมภ์) ที่ ดร.ป๋วย อึ้งภากรณ์ เป็นผู้ก่อตั้ง ส่งนักวิจัยฝังตัวทำงานพัฒนาอยู่ในชุมชนหมู่บ้านชนบทในภาคกลาง สังเกตการณ์ผลกระทบจากโครงการพัฒนาที่ลงไปสู่ชนบท พบว่าท่ามกลางกระบวนการพัฒนาแบบทุนนิยมนั้น ยังมีกระแสวัฒนธรรมชาวบ้านแทรกผสมอยู่ด้วย จึงเสนอแนวคิดว่าการพัฒนาประเทศควรยึดแนววัฒนธรรมชาวบ้านไว้เป็นฐาน ไม่ควรโค่นทิ้งทำลายลงเพื่อแทนที่ด้วยระบบทุนนิยมไปทั้งหมด
อีกสายหนึ่ง สภาคาทอลิกแห่งประเทศไทยเพื่อการพัฒนา ผู้นำนักพัฒนาขององค์กรได้รับแนวคิดมาจากการประชุมสังคายนาวาติกันที่ 2 (ค.ศ. 1962 – 1965) ซึ่งเสนอว่า ศาสนจักรคาทอลิกต้องเข้าใจวัฒนธรรมพื้นเมืองและต้องทำให้ศาสนาคริสต์กลายเป็นศาสนาพื้นเมือง มิใช่มุ่งปรับเปลี่ยนพื้นเมืองให้เป็นตะวันตกไปสิ้น
อย่างไรก็ตาม ในช่วงนั้นทางราชการเองเริ่มให้ความสนใจต่องานพัฒนาชนบทมากขึ้นเป็นลำดับ ในแผนพัฒนาประเทศฉบับที่ 1 มีการยกฐานะของส่วนพัฒนาการท้องถิ่น จัดตั้งขึ้นเป็นกรมการพัฒนาชุมชนเมื่อปี 2505
ระยะที่ 2 : ในฐานะทฤษฎีการพัฒนาทางด้านเศรษฐกิจและสังคม (พ.ศ. 2530 – 2540)
เริ่มมีนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยชั้นนำของประเทศบางแห่งมาสนใจโครงการพัฒนาชนบท เข้าไปทำการศึกษาและพัฒนาองค์ความรู้และประสบการณ์ของนักพัฒนาและชาวบ้าน จนสามารถยกระดับขึ้นเป็นแนวคิดหรือทฤษฎีการพัฒนาด้านเศรษฐกิจและสังคมโดยชี้ให้เห็นความสำคัญ 2 ประการ มีการยอมรับกว้างขวางออกไป ได้แก่
- แนวคิดวัฒนธรรมชุมชนมีความเป็นสถาบันที่มีคุณค่าของสังคม เป็นแกนกลางของวัฒนธรรมไทย สังคมไทยมีพื้นฐานเป็นสังคมแบบชุมชน ไม่ใช่แบบทุนนิยม
- แนวคิดวัฒนธรรมชุมชนเป็นเส้นทางอันชอบธรรม ซึ่งให้ประโยชน์เต็มที่แก่ชาวบ้านพื้นเมืองและเป็นเส้นทางของผู้คนส่วนข้างมากที่สุดในประเทศ สอดคล้องกับสภาพพื้นที่ ความอุดมสมบูรณ์ของเขตทรอปปิคอล และครอบครัว-ชุมชนที่เป็นหน่วยพื้นฐานของสังคมไทย
ระยะที่ 3 : ในฐานะอุดมการณ์ทางสังคม (พ.ศ. 2540 – ปัจจุบัน)
ภายหลังวิกฤตเศรษฐกิจในปี 2540 แนวคิดวัฒนธรรมชุมชนได้รับการขานรับอย่างกว้างขวางจากสังคมและหน่วยงานของรัฐ จนปัจจุบันมีสถานะกลายเป็นอุดมการณ์ทางสังคมไปแล้วโดยปริยาย
ในระหว่างเส้นทาง มีแนวคิดสำคัญที่เข้ามาหลอมรวมและมีส่วนสำคัญในการขยายแนวคิดวัฒนธรรมชุมชนให้เป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวาง อาทิ
- แนวคิดเชิงพุทธ เสนอให้เพิ่มหลักธรรมทางพุทธศาสนาเข้าไป เป็นฐานชุมชนธรรมนิยม
- แนวคิดธุรกิจชุมชน นำเอาธุรกิจชุมชนเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของระบบเศรษฐกิจชุมชนและเชื่อมต่อระบบเศรษฐกิจทุน โดยไม่เป็นส่วนของระบบทุนนิยม
- แนวคิดมาร์กซิสม์ โต้แย้งระบบทุนนิยม ไม่ได้สนับสนุนแนวคิดชุมชนโดยตรง ความที่เป็นแนวคิดที่สุดโต่งและผูกติดอุดมการณ์ทางการเมืองมากเกินไป จึงอ่อนกำลังลงไปในภายหลัง
- ปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเสนอแนวทางสายกลางไว้ มี 3 ขั้นตอน ได้แก่ ขั้นตอนพออยู่พอกิน พึ่งตนเองได้ ขั้นตอนรวมพลังเป็นชุมชน เป็นสหกรณ์ และขั้นตอนการร่วมมือกับเอกชนหรือภายนอก
นอกจากนั้น กระแสการเคลื่อนไหวทางสังคมแนวใหม่ในระดับโลก ตามที่เรียกกันว่า New Social Movements ก็มีส่วนหนุนเสริมกระแสประชาชนในประเทศไทยทั้งทางตรงและทางอ้อม อาทิ ปัญหายาเสพติด ความยากจน สิทธิมนุษยชน โรคเอดส์ ความเสมอภาคทางเพศ มิติครอบครัว ปัญหาโลกร้อน ซึ่งล้วนมีเหตุปัจจัยที่ซับซ้อน รัฐไม่สามารถจัดการได้ตามลำพัง จึงต้องหันมาพึ่งพาสังคมและพลังการแก้ปัญหาแบบเครือข่าย
ในขณะที่ขบวนการชุมชนเข้มแข็งและประชาสังคมเกิดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปนั้น ในบางครั้งวิกฤติการณ์บ้านเมืองและความรุนแรงที่เกิดขึ้นเป็นระยะ ได้กลายเป็นหน้าต่างแห่งโอกาส (window of opportunity) ที่กระตุ้นขบวนการชุมชนเข้มแข็งให้มีการเติบโตยิ่งขึ้นในอัตราเร่ง
ยิ่งไปกว่านั้น แนวคิดสิทธิชุมชน (human right) โดยเสน่ห์ จามริก และ แนวคิดกระบวนการมีส่วนร่วม (participatory learning through actions) โดยประเวศ วะสี สองผู้นำทางความคิดของขบวนการชุมชนเข้มแข็ง ผู้ก่อตั้งมูลนิธิชุมชนท้องถิ่นพัฒนา ได้รับการบรรจุไว้ในรัฐธรรมนูญฉบับ 2540 ทั้งมีการจัดตั้งกลไกองค์กรอิสระระดับชาติขึ้น 2 องค์กรในเวลาต่อมา อันได้แก่ คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ และสภาที่ปรึกษาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.
#บนเส้นทางประชาสังคม , 17 ก.พ. 2568
